॥ वाल्मीकि रामायण – किष्किन्धाकाण्ड ॥
॥ vālmīki rāmāyaṇa – kiṣkindhākāṇḍa ॥

॥ सर्ग-३९॥
॥ sarga-39॥

अथ राजा समृद्धार्थः सुग्रीवः प्लवगेश्वरः ।
उवाच नरशार्दूलं रामं परबलार्दनम् ॥१॥
atha rājā samṛddhārthaḥ sugrīvaḥ plavageśvaraḥ ।
uvāca naraśārdūlaṃ rāmaṃ parabalārdanam

आगता विनिविष्टाश्च बलिनः कामरूपिणः ।
वानरेन्द्रा महेन्द्राभा ये मद्विषयवासिनः ॥२॥
āgatā viniviṣṭāśca balinaḥ kāmarūpiṇaḥ
vānarendrā mahendrābhā ye madviṣayavāsinaḥ

त इमे बहुसाहस्रैर्हरिभिर्भीमविक्रमैः ।
आगता वानरा घोरा दैत्यदानवसंनिभाः ॥३॥
ta ime bahusāhasrairharibhirbhīmavikramaiḥ
āgatā vānarā ghorā daityadānavasaṃnibhāḥ

ख्यातकर्मापदानाश्च बलवन्तो जितक्लमाः ।
पराक्रमेषु विख्याता व्यवसायेषु चोत्तमाः ॥४॥
khyātakarmāpadānāśca balavanto jitaklamāḥ
parākrameṣu vikhyātā vyavasāyeṣu cottamāḥ

पृथिव्यम्बुचरा राम नानानगनिवासिनः ।
कोट्यग्रश इमे प्राप्ता वानरास्तव किङ्कराः ॥५॥
pṛthivyambucarā rāma nānānaganivāsinaḥ
koṭyagraśa ime prāptā vānarāstava kiṅkarāḥ

निदेशवर्तिनः सर्वे सर्वे गुरुहिते रताः ।
अभिप्रेतमनुष्ठातुं तव शक्ष्यन्त्यरिन्दम ॥६॥
nideśavartinaḥ sarve sarve guruhite ratāḥ
abhipretamanuṣṭhātuṃ tava śakṣyantyarindama

यन्मन्यसे नरव्याघ्र प्राप्तकालं तदुच्यताम् ।
तत्सैन्यं त्वद्वशे युक्तमाज्ञापयितुमर्हसि ॥७॥
yanmanyase naravyāghra prāptakālaṃ taducyatām
tatsainyaṃ tvadvaśe yuktamājñāpayitumarhasi

काममेषामिदं कार्यं विदितं मम तत्त्वतः ।
तथापि तु यथातत्त्वमाज्ञापयितुमर्हसि ॥८॥
kāmameṣāmidaṃ kāryaṃ viditaṃ mama tattvataḥ
tathāpi tu yathātattvamājñāpayitumarhasi

तथा ब्रुवाणं सुग्रीवं रामो दशरथात्मजः ।
बाहुभ्यां सम्परिष्वज्य इदं वचनमब्रवीत् ॥९॥
tathā bruvāṇaṃ sugrīvaṃ rāmo daśarathātmajaḥ
bāhubhyāṃ sampariṣvajya idaṃ vacanamabravīt

ज्ञायतां सौम्य वैदेही यदि जीवति वा न वा ।
स च देशो महाप्राज्ञ यस्मिन्वसति रावणः ॥१०॥
jñāyatāṃ saumya vaidehī yadi jīvati vā na vā
sa ca deśo mahāprājña yasminvasati rāvaṇaḥ

अधिगम्य च वैदेहीं निलयं रावणस्य च ।
प्राप्तकालं विधास्यामि तस्मिन्काले सह त्वया ॥११॥
adhigamya ca vaidehīṃ nilayaṃ rāvaṇasya ca
prāptakālaṃ vidhāsyāmi tasminkāle saha tvayā

नाहमस्मिन्प्रभुः कार्ये वानरेश न लक्ष्मणः ।
त्वमस्य हेतुः कार्यस्य प्रभुश्च प्लवगेश्वर ॥१२॥
nāhamasminprabhuḥ kārye vānareśa na lakṣmaṇaḥ
tvamasya hetuḥ kāryasya prabhuśca plavageśvara

त्वमेवाज्ञापय विभो मम कार्यविनिश्चयम् ।
त्वं हि जानासि यत्कार्यं मम वीर न संशयः ॥१३॥
tvamevājñāpaya vibho mama kāryaviniścayam
tvaṃ hi jānāsi yatkāryaṃ mama vīra na saṃśayaḥ

सुहृद्द्वितीयो विक्रान्तः प्राज्ञः कालविशेषवित् ।
भवानस्मद्धिते युक्तः सुकृतार्थोऽर्थवित्तमः ॥१४॥
suhṛddvitīyo vikrāntaḥ prājñaḥ kālaviśeṣavit
bhavānasmaddhite yuktaḥ sukṛtārtho’rthavittamaḥ

एवमुक्तस्तु सुग्रीवो विनतं नाम यूथपम् ।
अब्रवीद्रामसाम्निध्ये लक्ष्मणस्य च धीमतः ।
शैलाभं मेघनिर्घोषमूर्जितं प्लवगेश्वरम् ॥१५॥
evamuktastu sugrīvo vinataṃ nāma yūthapam
abravīdrāmasāmnidhye lakṣmaṇasya ca dhīmataḥ
śailābhaṃ meghanirghoṣamūrjitaṃ plavageśvaram

सोमसूर्यात्मजैः सार्धं वानरैर्वानरोत्तम ।
देशकालनयैर्युक्तः कार्याकार्यविनिश्चये ॥१६॥
somasūryātmajaiḥ sārdhaṃ vānarairvānarottama ।
deśakālanayairyuktaḥ kāryākāryaviniścaye

वृतः शतसहस्रेण वानराणां तरस्विनाम् ।
अधिगच्छ दिशं पूर्वां सशैलवनकाननाम् ॥१७॥
vṛtaḥ śatasahasreṇa vānarāṇāṃ tarasvinām
adhigaccha diśaṃ pūrvāṃ saśailavanakānanām

तत्र सीतां च वैदेहीं निलयं रावणस्य च ।
मार्गध्वं गिरिदुर्गेषु वनेषु च नदीषु च ॥१८॥
tatra sītāṃ ca vaidehīṃ nilayaṃ rāvaṇasya ca
mārgadhvaṃ giridurgeṣu vaneṣu ca nadīṣu ca

नदीं भागीरथीं रम्यां सरयूं कौशिकीं तथा ।
कालिन्दीं यमुनां रम्यां यामुनं च महागिरिम् ॥१९॥
nadīṃ bhāgīrathīṃ ramyāṃ sarayūṃ kauśikīṃ tathā
kālindīṃ yamunāṃ ramyāṃ yāmunaṃ ca mahāgirim

सरस्वतीं च सिन्धुं च शोणं मणिनिभोदकम् ।
महीं कालमहीं चैव शैलकाननशोभिताम् ॥२०॥
sarasvatīṃ ca sindhuṃ ca śoṇaṃ maṇinibhodakam
mahīṃ kālamahīṃ caiva śailakānanaśobhitām

ब्रह्ममालान्विदेहांश्च मालवान्काशिकोसलान् ।
मागधांश्च महाग्रामान्पुण्ड्रान्वङ्गांस्तथैव च ॥२१॥
brahmamālānvidehāṃśca mālavānkāśikosalān
māgadhāṃśca mahāgrāmānpuṇḍrānvaṅgāṃstathaiva ca

पत्तनं कोशकाराणां भूमिं च रजताकराम् ।
सर्वमेतद्विचेतव्यं मृगयद्भिस्ततस्ततः ॥२२॥
pattanaṃ kośakārāṇāṃ bhūmiṃ ca rajatākarām
sarvametadvicetavyaṃ mṛgayadbhirtatastataḥ

रामस्य दयितां भार्यां सीतां दशरथस्नुषाम् ।
समुद्रमवगाढांश्च पर्वतान्पत्तनानि च ॥२३॥
rāmasya dayitāṃ bhāryāṃ sītāṃ daśarathasnuṣām
samudramavagāḍhāṃśca parvatānpattanāni ca

मन्दरस्य च ये कोटिं संश्रिताः केचिदायताम् ।
कर्णप्रावरणाश्चैव तथा चाप्योष्ठकर्णकाः ॥२४॥
mandarasya ca ye koṭiṃ saṃśritāḥ kecidāyatām
karṇaprāvaraṇāścaiva tathā cāpyoṣṭhakarṇakāḥ

घोरा लोहमुखाश्चैव जवनाश्चैकपादकाः ।
अक्षया बलवन्तश्च पुरुषाः पुरुषादकाः ॥२५॥
ghorā lohamukhāścaiva javanāścaikapādakāḥ
akṣayā balavantaśca puruṣāḥ puruṣādakāḥ

किराताः कर्णचूडाश्च हेमाङ्गाः प्रियदर्शनाः ।
आममीनाशनास्तत्र किराता द्वीपवासिनः ॥२६॥
kirātāḥ karṇacūḍāśca hemāṅgāḥ priyadarśanāḥ
āmamīnāśanāstatra kirātā dvīpavāsinaḥ

अन्तर्जलचरा घोरा नरव्याघ्रा इति श्रुताः ।
एतेषामालयाः सर्वे विचेयाः काननौकसः ॥२७॥
antarjalacarā ghorā naravyāghrā iti śrutāḥ
eteṣāmālayāḥ sarve viceyāḥ kānanaukasaḥ

गिरिभिर्ये च गम्यन्ते प्लवनेन प्लवेन च ।
रत्नवन्तं यवद्वीपं सप्तराज्योपशोभितम् ॥२८॥
giribhirye ca gamyante plavanena plavena ca
ratnavantaṃ yavadvīpaṃ saptarājyopaśobhitam

सुवर्णरूप्यकं चैव सुवर्णाकरमण्डितम् ।
यवद्वीपमतिक्रम्य शिशिरो नाम पर्वतः ॥२९॥
suvarṇarūpyakaṃ caiva suvarṇākaramaṇḍitam
yavadvīpamatikramya śiśiro nāma parvataḥ

दिवं स्पृशति शृङ्गेण देवदानवसेवितः ।
एतेषां गिरिदुर्गेषु प्रतापेषु वनेषु च ॥३०॥
divaṃ spṛśati śṛṅgeṇa devadānavasevitaḥ
eteṣāṃ giridurgeṣu pratāpeṣu vaneṣu ca

रावणः सह वैदेह्या मार्गितव्यस्ततस्ततः ।
ततः समुद्रद्वीपांश्च सुभीमान्द्रष्टुमर्हथ ॥३१॥
rāvaṇaḥ saha vaidehyā mārgitavyastatastataḥ
tataḥ samudradvīpāṃśca subhīmāndraṣṭumarhatha

तत्रासुरा महाकायाश्छायां गृह्णन्ति नित्यशः ।
ब्रह्मणा समनुज्ञाता दीर्घकालं बुभुक्षिताः ॥३२॥
tatrāsurā mahākāyāśchāyāṃ gṛhṇanti nityaśaḥ
brahmaṇā samanujñātā dīrghakālaṃ bubhukṣitāḥ

तं कालमेघप्रतिमं महोरगनिषेवितम् ।
अभिगम्य महानादं तीर्थेनैव महोदधिम् ॥३३॥
taṃ kālameghapratimaṃ mahoraganiṣevitam
abhigamya mahānādaṃ tīrthenaiva mahodadhim

ततो रक्तजलं भीमं लोहितं नाम सागरम् ।
गता द्रक्ष्यथ तां चैव बृहतीं कूटशाल्मलीम् ॥३४॥
tato raktajalaṃ bhīmaṃ lohitaṃ nāma sāgaram
gatā drakṣyatha tāṃ caiva bṛhatīṃ kūṭaśālmalīm

गृहं च वैनतेयस्य नानारत्नविभूषितम् ।
तत्र कैलाससङ्काशं विहितं विश्वकर्मणा ॥३५॥
gṛhaṃ ca vainateyasya nānāratnavibhūṣitam
tatra kailāsasaṅkāśaṃ vihitaṃ viśvakarmaṇā

तत्र शैलनिभा भीमा मन्देहा नाम राक्षसाः ।
शैलशृङ्गेषु लम्बन्ते नानारूपा भयावहाः ॥३६॥
tatra śailanibhā bhīmā mandehā nāma rākṣasāḥ
śailaśṛṅgeṣu lambante nānārūpā bhayāvahāḥ

ते पतन्ति जले नित्यं सूर्यस्योदयनं प्रति ।
अभितप्ताश्च सूर्येण लम्बन्ते स्म पुनः पुनः ॥३७॥
te patanti jale nityaṃ sūryasyodayanaṃ prati
abhitaptāśca sūryeṇa lambante sma punaḥ punaḥ

ततः पाण्डुरमेघाभं क्षीरौदं नाम सागरम् ।
गता द्रक्ष्यथ दुर्धर्षं मुक्ताहारमिवोर्मिभिः ॥३८॥
tataḥ pāṇḍurameghābhaṃ kṣīraudaṃ nāma sāgaram
gatā drakṣyatha durdharṣaṃ muktāhāramivormibhiḥ

तस्य मध्ये महाञ्श्वेत ऋषभो नाम पर्वतः ।
दिव्यगन्धैः कुसुमितै राजतैश्च नगैर्वृतः ॥३९॥
tasya madhye mahāñśveta ṛṣabho nāma parvataḥ
divyagandhaiḥ kusumitai rājataiśca nagairvṛtaḥ

सरश्च राजतैः पद्मैर्ज्वलितैर्हेमकेसरैः ।
नाम्ना सुदर्शनं नाम राजहंसैः समाकुलम् ॥४०॥
saraśca rājataiḥ padmairjvalitairhemakesaraiḥ
nāmnā sudarśanaṃ nāma rājahaṃsaiḥ samākulam

विबुधाश्चारणा यक्षाः किंनराः साप्सरोगणाः ।
हृष्टाः समभिगच्छन्ति नलिनीं तां रिरंसवः ॥४१॥
vibudhāścāraṇā yakṣāḥ kiṃnarāḥ sāpsarogaṇāḥ
hṛṣṭāḥ samabhigacchanti nalinīṃ tāṃ riraṃsavaḥ

क्षीरोदं समतिक्रम्य ततो द्रक्ष्यथ वानराः ।
जलोदं सागरश्रेष्ठं सर्वभूतभयावहम् ॥४२॥
kṣīrodaṃ samatikramya tato drakṣyatha vānarāḥ
jalodaṃ sāgaraśreṣṭhaṃ sarvabhūtabhayāvaham

तत्र तत्कोपजं तेजः कृतं हयमुखं महत् ।
अस्याहुस्तन्महावेगमोदनं सचराचरम् ॥४३॥
tatra tatkopajaṃ tejaḥ kṛtaṃ hayamukhaṃ mahat
asyāhustanmahāvegamodanaṃ sacarācaram

तत्र विक्रोशतां नादो भूतानां सागरौकसाम् ।
श्रूयते चासमर्थानां दृष्ट्वा तद्वडवामुखम् ॥४४॥
tatra vikrośatāṃ nādo bhūtānāṃ sāgaraukasām
śrūyate cāsamarthānāṃ dṛṣṭvā tadvaḍavāmukham

स्वादूदस्योत्तरे देशे योजनानि त्रयोदश ।
जातरूपशिलो नाम महान्कनकपर्वतः ॥४५॥
svādūdasyottare deśe yojanāni trayodaśa
jātarūpaśilo nāma mahānkanakaparvataḥ

आसीनं पर्वतस्याग्रे सर्वभूतनमस्कृतम् ।
सहस्रशिरसं देवमनन्तं नीलवाससम् ॥४६॥
āsīnaṃ parvatasyāgre sarvabhūtanamaskṛtam
sahasraśirasaṃ devamanantaṃ nīlavāsasam

त्रिशिराः काञ्चनः केतुस्तालस्तस्य महात्मनः ।
स्थापितः पर्वतस्याग्रे विराजति सवेदिकः ॥४७॥
triśirāḥ kāñcanaḥ ketustālastasya mahātmanaḥ
sthāpitaḥ parvatasyāgre virājati savedikaḥ

पूर्वस्यां दिशि निर्माणं कृतं तत्त्रिदशेश्वरैः ।
ततः परं हेममयः श्रीमानुदयपर्वतः ॥४८॥
pūrvasyāṃ diśi nirmāṇaṃ kṛtaṃ tattridaśeśvaraiḥ
tataḥ paraṃ hemamayaḥ śrīmānudayaparvataḥ

तस्य कोटिर्दिवं स्पृष्ट्वा शतयोजनमायता ।
जातरूपमयी दिव्या विराजति सवेदिका ॥४९॥
tasya koṭirdivaṃ spṛṣṭvā śatayojanamāyatā
jātarūpamayī divyā virājati savedikā

सालैस्तालैस्तमालैश्च कर्णिकारैश्च पुष्पितैः ।
जातरूपमयैर्दिव्यैः शोभते सूर्यसंनिभैः ॥५०॥
sālaistālaistamālaiśca karṇikāraiśca puṣpitaiḥ
jātarūpamayairdivyaiḥ śobhate sūryasaṃnibhaiḥ

तत्र योजनविस्तारमुच्छ्रितं दशयोजनम् ।
शृङ्गं सौमनसं नाम जातरूपमयं ध्रुवम् ॥५१॥
tatra yojanavistāramucchritaṃ daśayojanam
śṛṅgaṃ saumanasaṃ nāma jātarūpamayaṃ dhruvam

तत्र पूर्वं पदं कृत्वा पुरा विष्णुस्त्रिविक्रमे ।
द्वितीयं शिखरं मेरोश्चकार पुरुषोत्तमः ॥५२॥
tatra pūrvaṃ padaṃ kṛtvā purā viṣṇustrivikrame
dvitīyaṃ śikharaṃ meroścakāra puruṣottamaḥ

उत्तरेण परिक्रम्य जम्बूद्वीपं दिवाकरः ।
दृश्यो भवति भूयिष्ठं शिखरं तन्महोच्छ्रयम् ॥५३॥
uttareṇa parikramya jambūdvīpaṃ divākaraḥ
dṛśyo bhavati bhūyiṣṭhaṃ śikharaṃ tanmahocchrayam

तत्र वैखानसा नाम वालखिल्या महर्षयः ।
प्रकाशमाना दृश्यन्ते सूर्यवर्णास्तपस्विनः ॥५४॥
tatra vaikhānasā nāma vālakhilyā maharṣayaḥ
prakāśamānā dṛśyante sūryavarṇāstapasvinaḥ

अयं सुदर्शनो द्वीपः पुरो यस्य प्रकाशते ।
यस्मिंस्तेजश्च चक्षुश्च सर्वप्रानभृतामपि ॥५५॥
ayaṃ sudarśano dvīpaḥ puro yasya prakāśate
yasmiṃstejaśca cakṣuśca sarvaprānabhṛtāmapi

शैलस्य तस्य कुञ्जेषु कन्दरेषु वनेषु च ।
रावणः सह वैदेह्या मार्गितव्यस्ततस्ततः ॥५६॥
śailasya tasya kuñjeṣu kandareṣu vaneṣu ca
rāvaṇaḥ saha vaidehyā mārgitavyastatastataḥ

काञ्चनस्य च शैलस्य सूर्यस्य च महात्मनः ।
आविष्टा तेजसा सन्ध्या पूर्वा रक्ता प्रकाशते ॥५७॥
kāñcanasya ca śailasya sūryasya ca mahātmanaḥ
āviṣṭā tejasā sandhyā pūrvā raktā prakāśate

ततः परमगम्या स्याद्दिक्पूर्वा त्रिदशावृता ।
रहिता चन्द्रसूर्याभ्यामदृश्या तिमिरावृता ॥५८॥
tataḥ paramagamyā syāddikpūrvā tridaśāvṛtā
rahitā candrasūryābhyāmadṛśyā timirāvṛtā

शैलेषु तेषु सर्वेषु कन्दरेषु वनेषु च ।
य च नोक्ता मया देशा विचेया तेषु जानकी ॥५९॥
śaileṣu teṣu sarveṣu kandareṣu vaneṣu ca
ya ca noktā mayā deśā viceyā teṣu jānakī

एतावद्वानरैः शक्यं गन्तुं वानरपुङ्गवाः ।
अभास्करममर्यादं न जानीमस्ततः परम् ॥६०॥
etāvadvānaraiḥ śakyaṃ gantuṃ vānarapuṅgavāḥ
abhāskaramamaryādaṃ na jānīmastataḥ param

अधिगम्य तु वैदेहीं निलयं रावणस्य च ।
मासे पूर्णे निवर्तध्वमुदयं प्राप्य पर्वतम् ॥६१॥
adhigamya tu vaidehīṃ nilayaṃ rāvaṇasya ca
māse pūrṇe nivartadhvamudayaṃ prāpya parvatam

ऊर्ध्वं मासान्न वस्तव्यं वसन्वध्यो भवेन्मम ।
सिद्धार्थाः संनिवर्तध्वमधिगम्य च मैथिलीम् ॥६२॥
ūrdhvaṃ māsānna vastavyaṃ vasanvadhyo bhavenmama
siddhārthāḥ saṃnivartadhvamadhigamya ca maithilīm

महेन्द्रकान्तां वनषण्ड मण्डितां दिशं चरित्वा निपुणेन वानराः ।
अवाप्य सीतां रघुवंशजप्रियां ततो निवृत्ताः सुखितो भविष्यथ ॥६३॥
mahendrakāntāṃ vanaṣaṇḍa maṇḍitāṃ diśaṃ caritvā nipuṇena vānarāḥ
avāpya sītāṃ raghuvaṃśajapriyāṃ tato nivṛttāḥ sukhito bhaviṣyatha