|| वाल्मीकि रामायण – किष्किन्धाकाण्ड ||
|| vālmīki rāmāyaṇa – kiṣkindhākāṇḍa ||

|| सर्ग-१७||
|| sarga-17||

ततः शरेणाभिहतो रामेण रणकर्कशः |
पपात सहसा वाली निकृत्त इव पादपः ||१||
taḥ śareṇābhihato rāmeṇa raṇakarkaśaḥ |
papāta sahasā vālī nikṛtta iva pādapaḥ ||1||

स भूमौ न्यस्तसर्वाङ्गस्तप्तकाञ्चनभूषणः |
अपतद्देवराजस्य मुक्तरश्मिरिव ध्वजः ||२||
sa bhūmau nyastasarvāṅgastaptakāñcanabhūṣaṇaḥ |
apataddevarājasya muktaraśmiriva dhvajaḥ ||2||

तस्मिन्निपतिते भूमौ हर्यृक्षाणां गणेश्वरे |
नष्टचन्द्रमिव व्योम न व्यराजत भूतलम् ||३||
tasminnipatite bhūmau haryṛkṣāṇāṃ gaṇeśvare |
naṣṭacandramiva vyoma na vyarājata bhūtalam ||3||

भूमौ निपतितस्यापि तस्य देहं महात्मनः |
न श्रीर्जहाति न प्राणा न तेजो न पराक्रमः ||४||
bhūmau nipatitasyāpi tasya dehaṃ mahātmanaḥ |
na śrīrjahāti na prāṇā na tejo na parākramaḥ ||4||

शक्रदत्ता वरा माला काञ्चनी रत्नभूषिता |
दधार हरिमुख्यस्य प्राणांस्तेजः श्रियं च सा ||५||
śakradattā varā mālā kāñcanī ratnabhūṣitā |
dadhāra harimukhyasya prāṇāṃstejaḥ śriyaṃ ca sā ||5||

स तया मालया वीरो हैमया हरियूथपः |
सन्ध्यानुगतपर्यन्तः पयोधर इवाभवत् ||६||
sa tayā mālayā vīro haimayā hariyūthapaḥ |
sandhyānugataparyantaḥ payodhara ivābhavat ||6||

तस्य माला च देहश्च मर्मघाती च यः शरः |
त्रिधेव रचिता लक्ष्मीः पतितस्यापि शोभते ||७||
tasya mālā ca dehaśca marmaghātī ca yaḥ śaraḥ |
tridheva racitā lakṣmīḥ patitasyāpi śobhate ||7||

तदस्त्रं तस्य वीरस्य स्वर्गमार्गप्रभावनम् |
रामबाणासनक्षिप्तमावहत्परमां गतिम् ||८||
tadastraṃ tasya vīrasya svargamārgaprabhāvanam |
rāmabāṇāsanakṣiptamāvahatparamāṃ gatim ||8||

तं तथा पतितं सङ्ख्ये गतार्चिषमिवानलम् |
ययातिमिव पुण्यान्ते देवलोकात्परिच्युतम् ||९||
taṃ tathā patitaṃ saṅkhye gatārciṣamivānalam |
yayātimiva puṇyānte devalokātparicyutam ||9||

आदित्यमिव कालेन युगान्ते भुवि पातितम् |
महेन्द्रमिव दुर्धर्षं महेन्द्रमिव दुःसहम् ||१०||
ādityamiva kālena yugānte bhuvi pātitam |
mahendramiva durdharṣaṃ mahendramiva duḥsaham ||10||

महेन्द्रपुत्रं पतितं वालिनं हेममालिनम् |
सिंहोरस्कं महाबाहुं दीप्तास्यं हरिलोचनम् |
लक्ष्मणानुगतो रामो ददर्शोपससर्प च ||११||
mahendraputraṃ patitaṃ vālinaṃ hemamālinam |
siṃhoraskaṃ mahābāhuṃ dīptāsyaṃ harilocanam |
lakṣmaṇānugato rāmo dadarśopasasarpa ca ||11||

स दृष्ट्वा राघवं वाली लक्ष्मणं च महाबलम् |
अब्रवीत्प्रश्रितं वाक्यं परुषं धर्मसंहितम् ||१२||
sa dṛṣṭvā rāghavaṃ vālī lakṣmaṇaṃ ca mahābalam |
abravītpraśritaṃ vākyaṃ paruṣaṃ dharmasaṃhitam ||12||

पराङ्मुखवधं कृत्वा को नु प्राप्तस्त्वया गुणः |
यदहं युद्धसंरब्धस्त्वत्कृते निधनं गतः ||१३||
parāṅmukhavadhaṃ kṛtvā ko nu prāptastvayā guṇaḥ |
yadahaṃ yuddhasaṃrabdhastvatkṛte nidhanaṃ gataḥ ||13||

कुलीनः सत्त्वसम्पन्नस्तेजस्वी चरितव्रतः |
रामः करुणवेदी च प्रजानां च हिते रतः ||१४||
kulīnaḥ sattvasampannastejasvī caritavrataḥ |
rāmaḥ karuṇavedī ca prajānāṃ ca hite rataḥ ||14||

सानुक्रोशो महोत्साहः समयज्ञो दृढव्रतः |
इति ते सर्वभूतानि कथयन्ति यशो भुवि ||१५||
sānukrośo mahotsāhaḥ samayajño dṛḍhavrataḥ |
iti te sarvabhūtāni kathayanti yaśo bhuvi ||15||

तान्गुणान्सम्प्रधार्याहमग्र्यं चाभिजनं तव |
तारया प्रतिषिद्धः सन्सुग्रीवेण समागतः ||१६||
tānguṇānsampradhāryāhamagryaṃ cābhijanaṃ tava |
tārayā pratiṣiddhaḥ sansugrīveṇa samāgataḥ ||16||

न मामन्येन संरब्धं प्रमत्तं वेद्धुमर्हसि |
इति मे बुद्धिरुत्पन्ना बभूवादर्शने तव ||१७||
na māmanyena saṃrabdhaṃ pramattaṃ veddhumarhasi |
iti me buddhirutpannā babhūvādarśane tava ||17||

न त्वां विनिहतात्मानं धर्मध्वजमधार्मिकम् |
जाने पापसमाचारं तृणैः कूपमिवावृतम् ||१८||
na tvāṃ vinihatātmānaṃ dharmadhvajamadhārmikam |
jāne pāpasamācāraṃ tṛṇaiḥ kūpamivāvṛtam ||18||

सतां वेषधरं पापं प्रच्छन्नमिव पावकम् |
नाहं त्वामभिजानामि धर्मच्छद्माभिसंवृतम् ||१९||
satāṃ veṣadharaṃ pāpaṃ pracchannamiva pāvakam |
nāhaṃ tvāmabhijānāni dharmacchadmābhisaṃvṛtam ||19||

विषये वा पुरे वा ते यदा नापकरोम्यहम् |
न च त्वां प्रतिजानेऽहं कस्मात्त्वं हंस्यकिल्बिषम् ||२०||
viṣaye vā pure vā te yadā nāpakaromyaham |
na ca tvāṃ pratijāne’haṃ kasmāttvaṃ haṃsyakilbiṣam ||20||

फलमूलाशनं नित्यं वानरं वनगोचरम् |
मामिहाप्रतियुध्यन्तमन्येन च समागतम् ||२१||
phalamūlāśanaṃ nityaṃ vānaraṃ vanagocaram |
māmihāpratiyudhyantamanyena ca samāgatam ||21||

त्वं नराधिपतेः पुत्रः प्रतीतः प्रियदर्शनः |
लिङ्गमप्यस्ति ते राजन्दृश्यते धर्मसंहितम् ||२२||
tvaṃ narādhipateḥ putraḥ pratītaḥ priyadarśanaḥ |
liṅgamapyasti te rājandṛśyate dharmasaṃhitam ||22||

कः क्षत्रियकुले जातः श्रुतवान्नष्टसंशयः |
धर्मलिङ्गप्रतिच्छन्नः क्रूरं कर्म समाचरेत् ||२३||
kaḥ kṣatriyakule jātaḥ śrutavānnaṣṭasaṃśayaḥ |
dharmaliṅgapraticchannaḥ krūraṃ karma samācaret ||23||

राम राजकुले जातो धर्मवानिति विश्रुतः |
अभव्यो भव्यरूपेण किमर्थं परिधावसि ||२४||
rāma rājakule jāto dharmavāniti viśrutaḥ |
abhavyo bhavyarūpeṇa kimarthaṃ paridhāvasi ||24||

साम दानं क्षमा धर्मः सत्यं धृतिपराक्रमौ |
पार्थिवानां गुणा राजन्दण्डश्चाप्यपकारिषु ||२५||
sāma dānaṃ kṣamā dharmaḥ satyaṃ dhṛtiparākramau |
pārthivānāṃ guṇā rājandaṇḍaścāpyapakāriṣu ||25||

वयं वनचरा राम मृगा मूलफलाशनाः |
एषा प्रकृतिरस्माकं पुरुषस्त्वं नरेश्वरः ||२६||
vayaṃ vanacarā rāma mṛgā mūlaphalāśanāḥ |
eṣā prakṛtirasmākaṃ puruṣastvaṃ nareśvaraḥ ||26||

भूमिर्हिरण्यं रूप्यं च निग्रहे कारणानि च |
तत्र कस्ते वने लोभो मदीयेषु फलेषु वा ||२७||
bhūmirhiraṇyaṃ rūpyaṃ ca nigrahe kāraṇāni ca |
tatra kaste vane lobho madīyeṣu phaleṣu vā ||27||

नयश्च विनयश्चोभौ निग्रहानुग्रहावपि |
राजवृत्तिरसङ्कीर्णा न नृपाः कामवृत्तयः ||२८||
nayaśca vinayaścobhau nigrahānugrahāvapi |
rājavṛttirasaṅkīrṇā na nṛpāḥ kāmavṛttayaḥ ||28||

त्वं तु कामप्रधानश्च कोपनश्चानवस्थितः |
राजवृत्तैश्च सङ्कीर्णः शरासनपरायणः ||२९||
tvaṃ tu kāmapradhānaśca kopanaścānavasthitaḥ |
rājavṛttaiśca saṅkīrṇaḥ śarāsanaparāyaṇaḥ ||29||

न तेऽस्त्यपचितिर्धर्मे नार्थे बुद्धिरवस्थिता |
इन्द्रियैः कामवृत्तः सन्कृष्यसे मनुजेश्वर ||३०||
na te’styapacitirdharme nārthe buddhiravasthitā |
indriyaiḥ kāmavṛttaḥ sankṛṣyase manujeśvara ||30||

हत्वा बाणेन काकुत्स्थ मामिहानपराधिनम् |
किं वक्ष्यसि सतां मध्ये कर्म कृत्वा जुगुप्सितम् ||३१||
hatvā bāṇena kākutstha māmihānaparādhinam |
kiṃ vakṣyasi satāṃ madhye karma kṛtvā jugupsitam ||31||

राजहा ब्रह्महा गोघ्नश्चोरः प्राणिवधे रतः |
नास्तिकः परिवेत्ता च सर्वे निरयगामिनः ||३२||
rājahā brahmahā goghnaścoraḥ prāṇivadhe rataḥ |
nāstikaḥ parivettā ca sarve nirayagāminaḥ ||32||

अधार्यं चर्म मे सद्भी रोमाण्यस्थि च वर्जितम् |
अभक्ष्याणि च मांसानि त्वद्विधैर्धर्मचारिभिः ||३३||
adhāryaṃ carma me sadbhī romāṇyasthi ca varjitam |
abhakṣyāṇi ca māṃsāni tvadvidhairdharmacāribhiḥ ||33||

पञ्च पञ्चनखा भक्ष्या ब्रह्मक्षत्रेण राघव |
शल्यकः श्वाविधो गोधा शशः कूर्मश्च पञ्चमः ||३४||
pañca pañcanakhā bhakṣyā brahmakṣatreṇa rāghava |
śalyakaḥ śvāvidho godhā śaśaḥ kūrmaśca pañcamaḥ ||34||

चर्म चास्थि च मे राजन्न स्पृशन्ति मनीषिणः |
अभक्ष्याणि च मांसानि सोऽहं पञ्चनखो हतः ||३५||
carma cāsthi ca me rājanna spṛśanti manīṣiṇaḥ |
abhakṣyāṇi ca māṃsāni so’haṃ pañcanakho hataḥ ||35||

त्वया नाथेन काकुत्स्थ न सनाथा वसुन्धरा |
प्रमदा शीलसम्पन्ना धूर्तेन पतिता यथा ||३६||
tvayā nāthena kākutstha na sanāthā vasundharā |
pramadā śīlasampannā dhūrtena patitā yathā ||36||

शठो नैकृतिकः क्षुद्रो मिथ्या प्रश्रितमानसः |
कथं दशरथेन त्वं जातः पापो महात्मना ||३७||
śaṭho naikṛtikaḥ kṣudro mithyā praśritamānasaḥ |
kathaṃ daśarathena tvaṃ jātaḥ pāpo mahātmanā ||37||

छिन्नचारित्र्यकक्ष्येण सतां धर्मातिवर्तिना |
त्यक्तधर्माङ्कुशेनाहं निहतो रामहस्तिना ||३८||
chinnacāritryakakṣyeṇa satāṃ dharmātivartinā |
tyaktadharmāṅkuśenāhaṃ nihato rāmahastinā ||38||

दृश्यमानस्तु युध्येथा मया युधि नृपात्मज |
अद्य वैवस्वतं देवं पश्येस्त्वं निहतो मया ||३९||
dṛśyamānastu yudhyethā mayā yudhi nṛpātmaja |
adya vaivasvataṃ devaṃ paśyestvaṃ nihato mayā ||39||

त्वयादृश्येन तु रणे निहतोऽहं दुरासदः |
प्रसुप्तः पन्नगेनेव नरः पानवशं गतः ||४०||
tvayādṛśyena tu raṇe nihato’haṃ durāsadaḥ |
prasuptaḥ pannageneva naraḥ pānavaśaṃ gataḥ ||40||

सुग्रीवप्रियकामेन यदहं निहतस्त्वया |
कण्ठे बद्ध्वा प्रदद्यां तेऽनिहतं रावणं रणे ||४१||
sugrīvapriyakāmena yadahaṃ nihatastvayā |
kaṇṭhe baddhvā pradadyāṃ te’nihataṃ rāvaṇaṃ raṇe ||41||

न्यस्तां सागरतोये वा पाताले वापि मैथिलीम् |
जानयेयं तवादेशाच्छ्वेतामश्वतरीम् इव ||४२||
nyastāṃ sāgaratoye vā pātāle vāpi maithilīm |
jānayeyaṃ tavādeśācchvetāmaśvatarīm iva ||42||

युक्तं यत्प्रप्नुयाद्राज्यं सुग्रीवः स्वर्गते मयि |
अयुक्तं यदधर्मेण त्वयाहं निहतो रणे ||४३||
yuktaṃ yatprapnuyādrājyaṃ sugrīvaḥ svargate mayi |
ayuktaṃ yadadharmeṇa tvayāhaṃ nihato raṇe ||43||

काममेवंविधं लोकः कालेन विनियुज्यते |
क्षमं चेद्भवता प्राप्तमुत्तरं साधु चिन्त्यताम् ||४४||
kāmamevaṃvidhaṃ lokaḥ kālena viniyujyate |
kṣamaṃ cedbhavatā prāptamuttaraṃ sādhu cintyatām ||44||

इत्येवमुक्त्वा परिशुष्कवक्त्रः शराभिघाताद्व्यथितो महात्मा |
समीक्ष्य रामं रविसंनिकाशं तूष्णीं बभूवामरराजसूनुः ||४५||
ityevamuktvā pariśuṣkavaktraḥ śarābhighātādvyathito mahātmā |
samīkṣya rāmaṃ ravisaṃnikāśaṃ tūṣṇīṃ babhūvāmararājasūnuḥ ||45||