|| वाल्मीकि रामायण – किष्किन्धाकाण्ड ||
|| vālmīki rāmāyaṇa – kiṣkindhākāṇḍa ||

|| सर्ग-१६||
|| sarga-16||

|| वाल्मीकि रामायण – किष्किन्धाकाण्ड ||

|| सर्ग ||

१६
तामेवं ब्रुवतीं तारां ताराधिपनिभाननाम् |
वाली निर्भर्त्सयामास वचनं चेदमब्रवीत् ||१||
tāmevaṃ bruvatīṃ tārāṃ tārādhipanibhānanām |
vālī nirbhartsayāmāsa vacanaṃ cedamabravīt ||1||

गर्जतोऽस्य च संरम्भं भ्रातुः शत्रोर्विशेषतः |
मर्षयिष्याम्यहं केन कारणेन वरानने ||२||
garjato’sya ca saṃrambhaṃ bhrātuḥ śatrorviśeṣataḥ |
marṣayiṣyāmyahaṃ kena kāraṇena varānane ||2||

अधर्षितानां शूराणां समरेष्वनिवर्तिनाम् |
धर्षणामर्षणं भीरु मरणादतिरिच्यते ||३||
adharṣitānāṃ śūrāṇāṃ samareṣvanivartinām |
dharṣaṇāmarṣaṇaṃ bhīru maraṇādatiricyate ||3||

सोढुं न च समर्थोऽहं युद्धकामस्य संयुगे |
सुग्रीवस्य च संरम्भं हीनग्रीवस्य गर्जतः ||४||
soḍhuṃ na ca samartho’haṃ yuddhakāmasya saṃyuge |
sugrīvasya ca saṃrambhaṃ hīnagrīvasya garjataḥ ||4||

न च कार्यो विषादस्ते राघवं प्रति मत्कृते |
धर्मज्ञश्च कृतज्ञश्च कथं पापं करिष्यति ||५||
na ca kāryo viṣādaste rāghavaṃ prati matkṛte |
dharmajñaśca kṛtajñaśca kathaṃ pāpaṃ kariṣyati ||5||

निवर्तस्व सह स्त्रीभिः कथं भूयोऽनुगच्छसि |
सौहृदं दर्शितं तारे मयि भक्तिः कृता त्वया ||६||
nivartasva saha strībhiḥ kathaṃ bhūyo’nugacchasi |
sauhṛdaṃ darśitaṃ tāre mayi bhaktiḥ kṛtā tvayā ||6||

प्रतियोत्स्याम्यहं गत्वा सुग्रीवं जहि सम्भ्रमम् |
दर्पं चास्य विनेष्यामि न च प्राणैर्विमोक्ष्यते ||७||
pratiyotsyāmyahaṃ gatvā sugrīvaṃ jahi sambhramam |
darpaṃ cāsya vineṣyāmi na ca prāṇairvimokṣyate ||7||

शापितासि मम प्राणैर्निवर्तस्व जयेन च |
अहं जित्वा निवर्तिष्ये तमलं भ्रातरं रणे ||८||
śāpitāsi mama prāṇairnivartasva jayena ca |
ahaṃ jitvā nivartiṣye tamalaṃ bhrātaraṃ raṇe ||8||

तं तु तारा परिष्वज्य वालिनं प्रियवादिनी |
चकार रुदती मन्दं दक्षिणा सा प्रदक्षिणम् ||९||
taṃ tu tārā pariṣvajya vālinaṃ priyavādinī |
cakāra rudatī mandaṃ dakṣiṇā sā pradakṣiṇam ||9||

ततः स्वस्त्ययनं कृत्वा मन्त्रवद्विजयैषिणी |
अन्तःपुरं सह स्त्रीभिः प्रविष्टा शोकमोहिता ||१०||
tataḥ svastyayanaṃ kṛtvā mantravadvijayaiṣiṇī |
antaḥpuraṃ saha strībhiḥ praviṣṭā śokamohitā ||10||

प्रविष्टायां तु तारायां सह स्त्रीभिः स्वमालयम् |
नगरान्निर्ययौ क्रुद्धो महासर्प इव श्वसन् ||११||
praviṣṭāyāṃ tu tārāyāṃ saha strībhiḥ svamālayam |
nagarānniryayau kruddho mahāsarpa iva śvasan ||11||

स निःश्वस्य महावेगो वाली परमरोषणः |
सर्वतश्चारयन्दृष्टिं शत्रुदर्शनकाङ्क्षया ||१२||
sa niḥśvasya mahāvego vālī paramaroṣaṇaḥ |
sarvataścārayandṛṣṭiṃ śatrudarśanakāṅkṣayā ||12||

स ददर्श ततः श्रीमान्सुग्रीवं हेमपिङ्गलम् |
सुसंवीतमवष्टब्धं दीप्यमानमिवानलम् ||१३||
sa dadarśa tataḥ śrīmānsugrīvaṃ hemapiṅgalam |
susaṃvītamavaṣṭabdhaṃ dīpyamānamivānalam ||13||

स तं दृष्ट्वा महावीर्यं सुग्रीवं पर्यवस्थितम् |
गाढं परिदधे वासो वाली परमरोषणः ||१४||
sa taṃ dṛṣṭvā mahāvīryaṃ sugrīvaṃ paryavasthitam |
gāḍhaṃ paridadhe vāso vālī paramaroṣaṇaḥ ||14||

स वाली गाढसंवीतो मुष्टिमुद्यम्य वीर्यवान् |
सुग्रीवमेवाभिमुखो ययौ योद्धुं कृतक्षणः ||१५||
sa vālī gāḍhasaṃvīto muṣṭimudyamya vīryavān |
sugrīvamevābhimukho yayau yoddhuṃ kṛtakṣaṇaḥ ||15||

श्लिष्टमुष्टिं समुद्यम्य संरब्धतरमागतः |
सुग्रीवोऽपि समुद्दिश्य वालिनं हेममालिनम् ||१६||
śliṣṭamuṣṭiṃ samudyamya saṃrabdhataramāgataḥ |
sugrīvo’pi samuddiśya vālinaṃ hemamālinam ||16||

तं वाली क्रोधताम्राक्षः सुग्रीवं रणपण्डितम् |
आपतन्तं महावेगमिदं वचनमब्रवीत् ||१७||
taṃ vālī krodhatāmrākṣaḥ sugrīvaṃ raṇapaṇḍitam |
āpatantaṃ mahāvegamidaṃ vacanamabravīt ||17||

एष मुष्टिर्मयाबद्धो गाढः सुनिहिताङ्गुलिः |
मया वेगविमुक्तस्ते प्राणानादाय यास्यति ||१८||
eṣa muṣṭirmayābaddho gāḍhaḥ sunihitāṅguliḥ |
mayā vegavimuktaste prāṇānādāya yāsyati ||18||

एवमुक्तस्तु सुग्रीवः क्रुद्धो वालिनमब्रवीत् |
तवैव च हरन्प्राणान्मुष्टिः पततु मूर्धनि ||१९||
evamuktastu sugrīvaḥ kruddho vālinamabravīt |
tavaiva ca haranprāṇānmuṣṭiḥ patatu mūrdhani ||19||

ताडितस्तेन सङ्क्रुद्धः समभिक्रम्य वेगतः |
अभवच्छोणितोद्गारी सोत्पीड इव पर्वतः ||२०||
tāḍitastena saṅkruddhaḥ samabhikramya vegataḥ |
abhavacchoṇitodgārī sotpīḍa iva parvataḥ ||20||

सुग्रीवेण तु निःसङ्गं सालमुत्पाट्य तेजसा |
गात्रेष्वभिहतो वाली वज्रेणेव महागिरिः ||२१||
sugrīveṇa tu niḥsaṅgaṃ sālamutpāṭya tejasā |
gātreṣvabhihato vālī vajreṇeva mahāgiriḥ ||21||

स तु वाली प्रचरितः सालताडनविह्वलः |
गुरुभारसमाक्रान्ता सागरे नौरिवाभवत् ||२२||
sa tu vālī pracaritaḥ sālatāḍanavihvalaḥ |
gurubhārasamākrāntā sāgare naurivābhavat ||22||

तौ भीमबलविक्रान्तौ सुपर्णसमवेगिनौ |
प्रवृद्धौ घोरवपुषौ चन्द्रसूर्याविवाम्बरे ||२३||
tau bhīmabalavikrāntau suparṇasamaveginau |
pravṛddhau ghoravapuṣau candrasūryāvivāmbare ||23||

वालिना भग्नदर्पस्तु सुग्रीवो मन्दविक्रमः |
वालिनं प्रति सामर्षो दर्शयामास लाघवम् ||२४||
vālinā bhagnadarpastu sugrīvo mandavikramaḥ |
vālinaṃ prati sāmarṣo darśayāmāsa lāghavam ||24||

ततो धनुषि सन्धाय शरमाशीविषोपमम् |
राघवेण महाबाणो वालिवक्षसि पातितः ||२५||
tato dhanuṣi sandhāya śaramāśīviṣopamam |
rāghaveṇa mahābāṇo vālivakṣasi pātitaḥ ||25||

वेगेनाभिहतो वाली निपपात महीतले ||२६||
vegenābhihato vālī nipapāta mahītale ||26||

अथोक्षितः शोणिततोयविस्रवैः सुपुष्पिताशोक इवानिलोद्धतः |
विचेतनो वासवसूनुराहवे प्रभ्रंशितेन्द्रध्वजवत्क्षितिं गतः ||२७||
athokṣitaḥ śoṇitatoyavisravaiḥ supuṣpitāśoka ivāniloddhataḥ |
vicetano vāsavasūnurāhave prabhraṃśitendradhvajavatkṣitiṃ gataḥ ||27||