|| वाल्मीकि रामायण – किष्किन्धाकाण्ड ||
|| vālmīki rāmāyaṇa – kiṣkindhākāṇḍa ||

|| सर्ग-१३ ||
|| sarga-13 ||

ऋश्यमूकात्स धर्मात्मा किष्किन्धां लक्ष्मणाग्रजः |
जगाम सहसुग्रीवो वालिविक्रमपालिताम् ||१||
ṛśyamūkātsa dharmātmā kiṣkindhāṃ lakṣmaṇāgrajaḥ |
jagāma sahasugrīvo vālivikramapālitām ||1||

समुद्यम्य महच्चापं रामः काञ्चनभूषितम् |
शरांश्चादित्यसङ्काशान्गृहीत्वा रणसाधकान् ||२||
samudyamya mahaccāpaṃ rāmaḥ kāñcanabhūṣitam |
śarāṃścādityasaṅkāśāngṛhītvā raṇasādhakān ||2||

अग्रतस्तु ययौ तस्य राघवस्य महात्मनः |
सुग्रीवः संहतग्रीवो लक्ष्मणश्च महाबलः ||३||
agratastu yayau tasya rāghavasya mahātmanaḥ |
sugrīvaḥ saṃhatagrīvo lakṣmaṇaśca mahābalaḥ ||3||

पृष्ठतो हनुमान्वीरो नलो नीलश्च वानरः |
तारश्चैव महातेजा हरियूथपयूथपाः ||४||
pṛṣṭhato hanumānvīro nalo nīlaśca vānaraḥ |
tāraścaiva mahātejā hariyūthapayūthapāḥ ||4||

ते वीक्षमाणा वृक्षांश्च पुष्पभारावलम्बिनः |
प्रसन्नाम्बुवहाश्चैव सरितः सागरं गमाः ||५||
te vīkṣamāṇā vṛkṣāṃśca puṣpabhārāvalambinaḥ |
prasannāmbuvahāścaiva saritaḥ sāgaraṃ gamāḥ ||5||

कन्दराणि च शैलांश्च निर्झराणि गुहास्तथा |
शिखराणि च मुख्यानि दरीश्च प्रियदर्शनाः ||६||
kandarāṇi ca śailāṃśca nirjharāṇi guhāstathā |
śikharāṇi ca mukhyāni darīśca priyadarśanāḥ ||6||

वैदूर्यविमलैः पर्णैः पद्मैश्चाकोशकुड्मलैः |
शोभितान्सजलान्मार्गे तटाकांश्च व्यलोकयन् ||७||
vaidūryavimalaiḥ parṇaiḥ padmaiścākośakuḍmalaiḥ |
śobhitānsajalānmārge taṭākāṃśca vyalokayan ||7||

कारण्डैः सारसैर्हंसैर्वञ्जूलैर्जलकुक्कुटैः |
चक्रवाकैस्तथा चान्यैः शकुनैः प्रतिनादितान् ||८||
kāraṇḍaiḥ sārasairhaṃsairvañjūlairjalakukkuṭaiḥ |
cakravākaistathā cānyaiḥ śakunaiḥ pratināditān ||8||

मृदुशष्पाङ्कुराहारान्निर्भयान्वनगोचरान् |
चरतः सर्वतोऽपश्यन्स्थलीषु हरिणान्स्थितान् ||९||
mṛduśaṣpāṅkurāhārānnirbhayānvanagocarān |
carataḥ sarvato’paśyansthalīṣu hariṇānsthitān ||9||

तटाकवैरिणश्चापि शुक्लदन्तविभूषितान् |
घोरानेकचरान्वन्यान्द्विरदान्कूलघातिनः ||१०||
taṭākavairiṇaścāpi śukladantavibhūṣitān |
ghorānekacarānvanyāndviradānkūlaghātinaḥ ||10||

वने वनचरांश्चान्यान्खेचरांश्च विहङ्गमान् |
पश्यन्तस्त्वरिता जग्मुः सुग्रीववशवर्तिनः ||११||
vane vanacarāṃścānyānkhecarāṃśca vihaṅgamān |
paśyantastvaritā jagmuḥ sugrīvavaśavartinaḥ ||11||

तेषां तु गच्छतां तत्र त्वरितं रघुनन्दनः |
द्रुमषण्डं वनं दृष्ट्वा रामः सुग्रीवमब्रवीत् ||१२||
teṣāṃ tu gacchatāṃ tatra tvaritaṃ raghunandanaḥ |
drumaṣaṇḍaṃ vanaṃ dṛṣṭvā rāmaḥ sugrīvamabravīt ||12||

एष मेघ इवाकाशे वृक्षषण्डः प्रकाशते |
मेघसङ्घातविपुलः पर्यन्तकदलीवृतः ||१३||
eṣa megha ivākāśe vṛkṣaṣaṇḍaḥ prakāśate |
meghasaṅghātavipulaḥ paryantakadalīvṛtaḥ ||13||

किमेतज्ज्ञातुमिच्छामि सखे कौतूहलं मम |
कौतूहलापनयनं कर्तुमिच्छाम्यहं त्वया ||१४||
kimetajjñātumicchāmi sakhe kautūhalaṃ mama |
kautūhalāpanayanaṃ kartumicchāmyahaṃ tvayā ||14||

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राघवस्य महात्मनः |
गच्छन्नेवाचचक्षेऽथ सुग्रीवस्तन्महद्वनम् ||१५||
tasya tadvacanaṃ śrutvā rāghavasya mahātmanaḥ |
gacchannevācacakṣe’tha sugrīvastanmahadvanam ||15||

एतद्राघव विस्तीर्णमाश्रमं श्रमनाशनम् |
उद्यानवनसम्पन्नं स्वादुमूलफलोदकम् ||१६||
etadrāghava vistīrṇamāśramaṃ śramanāśanam |
udyānavanasampannaṃ svādumūlaphalodakam ||16||

अत्र सप्तजना नाम मुनयः संशितव्रताः |
सप्तैवासन्नधःशीर्षा नियतं जलशायिनः ||१७||
atra saptajanā nāma munayaḥ saṃśitavratāḥ |
saptaivāsannadhaḥśīrṣā niyataṃ jalaśāyinaḥ ||17||

सप्तरात्रकृताहारा वायुना वनवासिनः |
दिवं वर्षशतैर्याताः सप्तभिः सकलेवराः ||१८||
saptarātrakṛtāhārā vāyunā vanavāsinaḥ |
divaṃ varṣaśatairyātāḥ saptabhiḥ sakalevarāḥ ||18||

तेषामेवंप्रभावेन द्रुमप्राकारसंवृतम् |
आश्रमं सुदुराधर्षमपि सेन्द्रैः सुरासुरैः ||१९||
teṣāmevaṃprabhāvena drumaprākārasaṃvṛtam |
āśramaṃ sudurādharṣamapi sendraiḥ surāsuraiḥ ||19||

पक्षिणो वर्जयन्त्येतत्तथान्ये वनचारिणः |
विशन्ति मोहाद्येऽप्यत्र निवर्तन्ते न ते पुनः ||२०||
pakṣiṇo varjayantyetattathānye vanacāriṇaḥ |
viśanti mohādye’pyatra nivartante na te punaḥ ||20||

विभूषणरवाश्चात्र श्रूयन्ते सकलाक्षराः |
तूर्यगीतस्वनाश्चापि गन्धो दिव्यश्च राघव ||२१||
vibhūṣaṇaravāścātra śrūyante sakalākṣarāḥ |
tūryagītasvanāścāpi gandho divyaśca rāghava ||21||

त्रेताग्नयोऽपि दीप्यन्ते धूमो ह्येष प्रदृश्यते |
वेष्टयन्निव वृक्षाग्रान्कपोताङ्गारुणो घनः ||२२||
tretāgnayo’pi dīpyante dhūmo hyeṣa pradṛśyate |
veṣṭayanniva vṛkṣāgrānkapotāṅgāruṇo ghanaḥ ||22||

कुरु प्रणामं धर्मात्मंस्तान्समुद्दिश्य राघवः |
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा प्रयतः संयताञ्जलिः ||२३||
kuru praṇāmaṃ dharmātmaṃstānsamuddiśya rāghavaḥ |
lakṣmaṇena saha bhrātrā prayataḥ saṃyatāñjaliḥ ||23||

प्रणमन्ति हि ये तेषामृषीणां भावितात्मनाम् |
न तेषामशुभं किं चिच्छरीरे राम दृश्यते ||२४||
praṇamanti hi ye teṣāmṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām |
na teṣāmaśubhaṃ kiṃ ciccharīre rāma dṛśyate ||24||

ततो रामः सह भ्रात्रा लक्ष्मणेन कृताञ्जलिः |
समुद्दिश्य महात्मानस्तानृषीनभ्यवादयत् ||२५||
tato rāmaḥ saha bhrātrā lakṣmaṇena kṛtāñjaliḥ |
samuddiśya mahātmānastānṛṣīnabhyavādayat ||25||

अभिवाद्य च धर्मात्मा रामो भ्राता च लक्ष्मणः |
सुग्रीवो वानराश्चैव जग्मुः संहृष्टमानसाः ||२६||
abhivādya ca dharmātmā rāmo bhrātā ca lakṣmaṇaḥ |
sugrīvo vānarāścaiva jagmuḥ saṃhṛṣṭamānasāḥ ||26||

ते गत्वा दूरमध्वानं तस्मात्सप्तजनाश्रमात् |
ददृशुस्तां दुराधर्षां किष्किन्धां वालिपालिताम् ||२७||
te gatvā dūramadhvānaṃ tasmātsaptajanāśramāt |
dadṛśustāṃ durādharṣāṃ kiṣkindhāṃ vālipālitām ||27||